محتشم کاشانی شاعری که جن و ملک را نوحه‌خوان اشرف اولاد آدم کرد

مجید زجاجی کاشانی، استاد حوزه و دانشگاه، اشعار محتشم را دربردارنده «جهاد تبیین» دانست و گفت: اشعار محتشم بیانگر مقاومت و ایثار در برابر ظلم و از لحاظ اعتقادی واقعه عاشورا را به حوادث تاریخی صدر اسلام گره‌زده است..

محتشم کاشانی شاعری که جن و ملک را نوحه‌خوان اشرف اولاد آدم کرد

به گزارش سایت هنر و فرهنگ از کاشان، محرم؛ رستخیز عظیم که ذرات عالم را در آشوب، سرهای قدسیان را بر زانوی غم و جن و ملک را نوحه‌خوان آدم کرد، بی نفخ صور رسید و خیمه عزای اشرف اولاد عالم به پا شد و باز کتیبه‌های سوگواری با نقش شعر محتشم کاشانی بر در و دیوار حسینیه‌ها، تکایای شهر برافراشته شد و از زبان عزاداران حسینی در گوش فلک طنین انداز شد. محتشم و نوحه‌های سوزناک «این کشته فتاده به هامون حسین توست/ وین صید دست وپا زده در خون حسین توست» در دوازده بند ترکیب‌بندش بیش از ۵ قرن است که به سوز مصائب خاندانی که جبرئیل محمل‌دارشان بود، دل‌ها را خرمن آه و آتش و چشم‌ها را دریای اشک و سوز می‌کند. محتشم کاشانی از شاعران صفوی است که مطلع شعر ترکیب‌بند عاشورایی او، «باز این چه شورش است که در خلق عالم است/ باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است» همچنان زینت‌بخش مجالس سوگواری اباعبدالله الحسین(ع) و بحر بیکران اشک و سوز و گداز عاشوراییان است.

  محتشم کاشانی شاعر معروف‌ترین مرثیه برای شاه دین و شهدای واقعه کربلا است که «از آن گل که به بستان کربلا شکفت» گلابی به غیر اشک از دست دهر نگیرد و برخوان غم به عالمیان صلا زند. محتشم را از پیشگامان شعر آیینی می‌دانند و روز اول محرم را به‌عنوان «روز ملی ادبیات آیینی و بزرگداشت محتشم کاشانی» در تقویم رسمی کشور ثبت کرده‌اند. تبیین غدیر، ولایت و عاشورا در ترکیب‌بند محتشم موج می‌زند مجید زجاجی کاشانی پژوهشگر دینی با اشاره به اینکه کمال‌الدین علی محتشم کاشانی یکی از شعرای بسیار بزرگ و مهم تاریخ اسلام و از شخصیت‌هایی است که امروزه نام او قرین بانام عاشوراییان است گفت: رسالت ما در طول سال به‌ویژه محرم حسینی شناسایی هر چه بیشتر اشعار دوازده بند مورد توجه محافل مذهبی برای نسل جدید و جوانان در اقصی نقاط دنیا است. وی با تأکید بر اینکه حتی رهبر معظم انقلاب اسلامی عبارت «باز این چه شورش است که در خلق عالم است/ باز این چه نوحه و چه عزا و ماتم است» را در سخنرانی خود بیان فرمودند افزود: محتشم کاشانی از نگاه عموم یک شاعر مرثیه‌سرا است که واقعه عاشورا را از لحاظ مصیبت و روضه مورد توجه قرار داده است اما از نگاه دیگر از سه شاخصه مهم و مورد توجه می‌توان اشعار محتشم را بررسی کرد.

  زجاجی کاشانی، اشعار محتشم را دربردارنده «جهاد تبیین» دانست و گفت: اشعار محتشم بیانگر مقاومت و ایثار در برابر ظلم و از لحاظ اعتقادی واقعه عاشورا را به حوادث تاریخی صدر اسلام گره‌زده است. استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به این بیت محتشم «آن در که جبریل امین بود خادمش /اهل ستم به پهلوی خیرالنسا زدند» تصریح کرد: محتشم در این بیت داستان حوادث سقیفه و ماجراهای صدر اسلام و جریان منجر به انحراف از واقعه غدیر را تبیین می‌کند و مورد توجه قرار می‌دهد که اگر ما خواسته باشیم فلسفه تحقق عاشورا را بررسی کنیم باید سراغ بحث ولایت و غدیر، دفاع حضرت زهرا (س) از ولایت و به شهادت رسیدن آن حضرت در این راه برویم. زجاجی کاشانی، بیت «آن در که جبریل امین بود خادمش /اهل ستم به پهلوی خیرالنسا زدند» محتشم را بیانگر مقاومت حضرت زهرا(س) در برابر انحرافات عنوان و اظهار کرد: مقاومت در مقابل ظلم کار بسیار بزرگی در سیره اهل‌بیت(ع) به‌خصوص شخصیت حضرت فاطمه(س) قابل‌ تأمل، دقت و بررسی است. وی افزود: با این بیت به این نتیجه می‌رسیم که واقعه کربلا بی‌جهت رخ نداد و یک واقعه محلی، شخصی، خصوصی و خانوادگی نبود بلکه جریانی از تقابل حق و باطل را در شیعه ریشه‌یابی کرده است.

  وی بیان کرد: قبر محتشم به دلیل انتسابش و اشعارش به اهل‌بیت(ع) باعث شده که بسیاری از بزرگان و عرفا با آمدن به کنار قبرش به فیض و عرفان واقعی برسند و عاشورا برایشان تجسم پیدا کند و حتی مردمی که به مقامش شناخت دارند با آمدن کنار قبرش و خواندن زیارت عاشورا، توجه و توسل به مقام زیارت نائل شوند و حاجت بگیرند که این زیارت قبر محتشم از امور اختصاصی این شاعر پارسی سرا است. محتشم شاعر زبردستی که وقایع عاشورا را تصویرپردازی کرده است رضا شجری عضو انجمن علمی استادان زبان و ادبیات فارسی کشور نیز گفت: حادثه سوزناک و بزرگ کربلا نه‌تنها صحنه‌های تاریخ اسلام ما را رنگ غم و ماتم‌زده بلکه همواره صفحه‌هایی از آثار و  دیوان‌های سخنوران و شاعران عرب و فارسی‌گو را به وصف رثای سید و سالار شهیدان و خاندان و یاران باوفایش آراسته است. وی با تأکید بر اینکه شمس الشعرا؛ کمال‌الدین محتشم کاشانی فرزند خواجه امیر احمد کاشانی از شاعران بزرگ و مرثیه‌سرای قرن دهم در میان همه شاعران جایگاه ویژه‌ای دارد و به‌عنوان پدر مرثیه یا آغازگر شعر آیینی معرفی‌شده است افزود: اگرچه شعر آیینی با شعر محتشم شروع نمی‌شود و شاعران قبل از محتشم ازجمله سنایی و کسایی حتی در قرن سوم اوحدالدین مراغه‌ای و سیف‌الدین فرغانی در مدح و رثای خاندان نبوت به‌ویژه سیدالشهدا شعر سرودند اما فقط ترکیب‌بند مشهورش بسیار گُل کرد، وارد فرهنگ عمومی جامعه شد، به همین جهت به‌عنوان پدر مرثیه یا آغازگر شعر آیینی شناخته‌ شده است.

  دکترای زبان و ادبیات فارسی بابیان اینکه شاعران دیگری نیز در سرودن ترکیب‌بند یا اشعار آیینی سعی کردند اما باوجود همه این تلاش‌ها و هنرنمایی‌ها شعر هیچ‌کدام از شاعران بعد از محتشم و حتی قبل از آن ازجمله حسن کاشی سراینده هفت‌بند در منقبت امیرمومنان گُل نکرد گفت: شعر محتشم به ذهن و زبان مردم راه‌یافته و رنگ و روی دیگری به مساجد، تکایا و حسینیه‌ها داده است. شجری با اشاره به اینکه هنوز می‌توان گفت ترکیب‌بند محتشم کاشانی بهترین، مؤثرترین و جان‌سوزترین ترکیب‌بندهای سروده شده است که با الحان و آهنگ‌های گوناگون توسط واعظان، مداحان و دوستداران اهل‌بیت (ع) خوانده می‌شود تأکید کرد: راز این جاودانگی را باید نخست در خلوص نیت و صدق گفتار محتشم و پس‌ازآن در استفاده او از انواع شگردهای ادبی و هنری و همین‌طور قدرت تصویرپردازی او از وقایع و صحنه‌های عاشورا جستجو کرد.

  وی تصریح کرد: گویی محتشم همانند نقاشی زبردست گوشه‌هایی از صحنه‌های کربلا را در تابلوی خود نقاشی می‌کند و در این راه از آرایه‌هایی چون تکرار، تجرید، استعاره، تشبیه، اقرار و تلمیح بهره می‌گیرد. ترکیب‌بند محتشم شاهکار مرثیه‌سرایی است الهام عربشاهی کاشی، دکترای زبان و ادبیات فارسی نیز تأکید کرد: محتشم کاشانی مرثیه‌سرای بزرگ جهان اسلام با ترکیب‌بند معروف خود تحولی عظیم در ساختار مرثیه ایجاد کرد به‌طوری‌که شاعران قبل و بعد محتشم هرگز به چنین مرحله‌ای نرسیدند. وی با تأکید بر اینکه بررسی ارتباط بین فرم درونی و بیرونی شعر محتشم نشان‌دهنده این مطلب است که بین صورت و معنا پیوند محکمی برقرارشده است افزود: شعر او مجموعه‌ای از نشانه‌ها است که در عین شیوایی، بلاغت و حسن ترکیب با احتراز از تقییدات لفظی و معنایی توانسته است صورت را به شکل منسجم یا معنا پیوند دهد. عربشاهی کاشی تصریح کرد: درواقع محتشم خیلی هنرمندانه و خلاقانه توانسته از این نشانه‌ها و تصاویر زبانی برای انتقال مضامین بلند ذهنی خود بهره ببرد و روح بلند معانی را به پیکر توانمند صورت ترکیب‌بند خودش تزریق کند و استواری کلام را در عین نبوغ به نمایش بگذارد. وی با بیان اینکه تناسب بین واژگان، به‌کارگیری موسیقی شعر، تاثیرآفرینی هنرمندانه و هدفمند، آشنایی‌زدایی همراه با ابتکار و خلاقیت، به‌کارگیری لحن حماسی از شگردهای مهم این ترکیب‌بند شورانگیز است که توانسته توجه مخاطبان و استقبال شاعران را به همراه داشته باشد گفت: پس از تجزیه‌ و تحلیل داده‌های کیفی ترکیب‌بند محتشم می‌توان گفت ساختار این ترکیب‌بند ازنظر لفظ و معنا یک پیوند ناگسستنی دارد آن‌چنان‌که محتشم در کنار تعظیم ممدوح خودش از نظام نشانه‌ها به بهترین وجه استفاده کرده است. صاحب رساله دکتری «تحلیل و آسیب‌شناسی شعر آیینی شاعران کاشان از سده ششم تا امروز» افزود: محتشم در محور عمودی و افقی شعرش توانسته از شگردهای خارق‌العاده‌ای برای انگیزش مخاطب بهره ببرد به‌طوری‌که در واکاوی شعر محتشم دیده می‌شود که چگونه در محور جانشینی و هم‌نشینی معنایی توانسته با گزینش بهترین الفاظ، بیشترین حجم معنا و اندیشه‌های موردنظر را به مخاطبان القا کند.

  عربشاهی کاشی، اظهار کرد: درواقع در تبیین نشانه‌های لفظی شعر محتشم می‌توان گفت فراتر از رسیدن به معنا و اندیشه، ارتباطی محکم در محور هم‌نشینی و جانشینی این ترکیب‌بند احساس می‌شود که شعر محتشم را زمین به آسمان پیوند می‌دهد همان عاملی که سبب شده محتشم و شعرش ممتاز و سرآمد شوند. عربشاهی افزود: محتشم در موسیقی داخل کلمات نیز گاهی از تناسب بین صامت‌ها در فضای محدود لفظ برای انتقال اندیشه‌های خود استفاده می‌کند برای مثال در بیت در بارگاه قدس که جای ملال نیست/سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است محتشم با تکرار صامت «سین» علاوه بر تشخص صوتی قائل شدن برای این صامت قصد دارد تا سوت‌وکور بودن و سیه‌پوشی کروبیان را در این مصیبت القا کند یا با تکرار مصوت بلند «آ» یادآور آه ممتد شاعر از سر حسرت و تأسف شود. دکترای زبان و ادبیات فارسی افزود: محتشم در بخش ردیف نیز در همه بندها به‌جز بند هفتم از سازه ردیف بیشتر کوتاه، فعالی و تأکیدی استفاده می‌کند چراکه ردیف‌های فعلی موجب استواری قافیه می‌شود. عربشاهی کاشی تأکید کرد: محتشم با این چینش ردیف می‌خواهد پیام معنایی را برای مخاطب قابل‌ انتقال و درک کند که علاوه بر به شهادت رساندن امام حسین (ع) در کربلا، اهل‌بیت (ع) و خانواده حضرت را مورد ضرب و شتم قراردادند و مدام با گفتن کلمه «ببین» در جایگاه ردیف درواقع مخاطب را معطوف و تأکید بر گواهی پیامبر(ص) در روز قیامت می‌کند. وی افزود: گاهی محتشم برای تأثیرگذاری بیشتر با استفاده از تکرارهای هنرمندانه در واحد ردیف، واژه و گاه تکرار جملات برای عرضه احساس و تخیل یکنواخت در کلیّت شعر و آماده‌سازی جنبه آهنگین و موسیقی‌ای شعر مفهوم موردنظر خود را به مخاطب القا می‌کند. پایان پیام/۶۳۰۲۵

نوشته ایجاد شد 402

دیدگاهتان را بنویسید

نوشته های مرتبط

متنی که میخواهید برای جستجو وارد کرده و دکمه جستجو را فشار دهید. برای لغو دکمه ESC را فشار دهید.

بازگشت به بالا